praca dyplomowa
Kontakty międzyludzkie pozwalają nam poznawać samych siebie. Proces zjednywania sobie ludzi poprzez kształtowanie i wpływanie na postawy nie jest ani łatwy, ani prosty. Spotykamy się w nim z wieloma przeszkodami, które zakłócają go i są zarazem często źródłem wielu konfliktów.
Mianem barier komunikacyjnych określa się wszystkie czynniki, które utrudniają zrozumienie przekazu zawartego w wypowiedzi. Najczęściej spotykanymi barierami w procesie komunikowania się (porozumiewania) są różnice jakie występują między rozmówcami, a które wynikają z podłoża kulturowego, ideologicznego czy politycznego.[1]
Różnice kulturowe powodują, że poszczególne jednostki mogą mieć ukształtowane odmienne wartości, normy i zasady określające ich przekonania o wzorach postępowania i regułach współżycia. W grupach wyznających takie zasady, kształtują się przekonania dotyczące postępowania człowieka, a także wyrabia się pogląd, że jest to najlepszy i właściwy sposób postępowania.
Mając powyższe na uwadze, przed przystąpieniem do dobrze rozumianego procesu komunikowania się należy:
– w miarę dokładnie ustalić (rozpoznać) do jakiej grupy kulturowej nasi rozmówcy należą;
– uzyskać szczegółowe informacje o ich kulturze;
– określić jakiej są narodowości, wyznania, grupy etnicznej.
Różnice ideologiczne wynikają z wyznania odmiennej ideologii przez partnerów. W komunikacji z innymi osobami, w celu uniknięcia sytuacji utrudniającej porozumienie należy:
– poznać i poważnie potraktować ideologię partnera;
– nie forsować własnej ideologii;
– unikać dyskusji na tematy ideologiczne.
O prawidłowym porozumieniu możemy powiedzieć wówczas, kiedy wypowiedź osoby próbującej kształtować postawy innych, oddaje jego myśli, uczucia i zamiary oraz gdy słuchający rozumie tę wypowiedź zgodnie z jego intencjami.
Z powyższego wynika, że bariery (przeszkody) w procesie komunikacji między ludźmi mogą mieć swoje przyczyny zarówno po stronie nadawcy informacji, jak i po stronie jej odbiorcy.
Przeszkody skutecznej komunikacji po stronie nadawcy, to:[2]
– brak zrozumienia między intencją nadawcy komunikatu a stopniem jego zrozumienia przez odbiorcę;
– unikanie bezpośredniego kontaktu wzrokowego;
– brak wrażliwości na uczucia, przekonania i słownictwo odbiorcy;
– nie przyjmowanie odpowiedzialności za wypowiedziane słowa przez unikanie zaimków osobowych;
– nie powtarzanie nigdy dwukrotnie tej samej informacji;
– korzystanie tylko z jednego sposobu przekazania informacji, np. przekazywanie informacji wyłącznie ustnie czy wyłącznie pisemnie;
– brak troski o istnienie zgodności między słowami i gestami, pantomimą
i tonem głosu;
– nie przekazywanie komunikatu w całości wraz ze wszystkimi ubocznymi informacjami, które mogą być potrzebne jego odbiorcy.
Przeszkody stojące po stronie odbiorcy komunikatu to przede wszystkim:
– utrudnienie spowodowane tym, że odbiorca słyszy to co spodziewa się usłyszeć;
– ignorowanie informacji pozostających w konflikcie z doświadczeniem odbiorcy;
– negatywna ocena źródła informacji (na przykład gdy odbiorca nie ma zaufania do nadawcy komunikatu);
– niewłaściwe rozumienie słów użytych w wypowiedzi nadawcy;
– ignorowanie informacji niezbędnych, manifestujących się gestem, ciałem, mimiką i tonem głosu;
– nierzetelne odbieranie informacji od nadawcy, np. ze względu na to, iż odbiorca jest pod wpływem zmęczenia lub napięcia emocjonalnego.
Idealne porozumienie się ludzi między sobą, bez jakichkolwiek zakłóceń, jest niemożliwe.
Na gruncie wojska spotykamy się w przeważającej mierze z monologiem (formą autorytarną). Jest to najprostszy sposób przekazania informacji. Bywa także przyczyną powstawania barier komunikacyjnych,[3] wśród których należy wymienić:
- Osądzanie:
– krytykowanie;
– wyobrażanie;
– orzekanie;
– chwalenie połączone z oceną.
- Decydowanie za innych:
– rozkazywanie;
– grożenie;
– moralizowanie;
– wypytywanie (nadmierne/niewłaściwe).
- Uciekanie od innych problemów:
– doradzanie;
– zmienianie tematu;
– logiczne argumentowanie;
– pocieszanie.[4]
Przełożony powinien unikać takich sytuacji, które mogą spowodować zerwanie „nici porozumienia” z podwładnymi i oczywiście przeciwdziałać im.
Zrazić człowieka można szybko, odbudować zaś więzi jest o wiele trudniej. Wystarczy mówić pobłażliwym głosem, szydzić, lekceważyć, lub traktować ludzi jak gorszych od siebie – jak narzędzia. Izolować od otoczenia, rozpuszczać plotki. Dyskredytować i nie powierzać odpowiedzialnych zadań, co najwyżej zbędne i poniżające czynności. Gdy czynniki się nawarstwią i stres osiągnie apogeum, obiekt dyskryminacji załamuje się. Zaczyna chorować, zwalnia się z armii lub zmienia jednostkę.
Gordon wymienia dwanaście następujących barier komunikacji interpersonalnej:[5]
– rozkazywanie, kierowanie, komenderowanie: „nie dyskutować”, „wykonać”, „dość dyskusji”, „ do roboty”;
– moralizowanie, kaznodziejstwo, nadmierne proszenie: „bądź rozsądny”, „bądź mężczyzną”, „powinieneś to zrobić”;
– nadmierne doradzanie, sugerowanie, proponowanie „oczywistych” rozwiązań: „radzę ci…”, „rozwiązanie samo się nasuwa”, „najlepiej będzie, jeżeli…”;
– ostrzeganie, namawianie, proszenie: „mówię ci, że to się źle skończy”, „jeżeli tego nie uczynisz, to …”;
– przekonywanie za pomocą logicznej argumentacji: „z analizy faktów wynika, że …”, „logika nakazuje…”;
– osądzanie, krytykowanie, potępianie, strofowanie: „mylisz się”, „jesteś nie szczery”, „postąpiłeś niedobrze”;
– nadmierne chwalenie, aprobowanie, pochlebstwo: „zawsze cię podziwiam”, „jesteś znakomity, inteligentny…”;
– wyzywanie, wyśmiewanie, zawstydzanie: „nie bądź śmieszny”, „jesteś naiwny, nieudolny”;
– interpretowanie, analizowanie, ocenianie: „jesteś zbyt podejrzliwy”, „twój problem polega na…”, „nie wiesz czego chcesz, jak każdy przegrany”;
– nie adekwatne upewnianie, uspakajanie, pocieszanie, współczucie: „bywało gorzej”, „jutro będzie lepiej”, „współczuję ci…”;
– nadmierne badanie, wypytywanie, wysłuchiwanie: dlaczego?, gdzie?, jak?, kiedy?, z kim;
– odwracanie uwagi, zmiana przedmiotu rozmowy, zabawianie: „skończ ze złymi myślami”, „skup się na pozytywach”, „porozmawiajmy
o czymś przyjemnym”.
Niezależnie od powyższych, warto wymienić także inne zakłócenia, takie jak: niezgodność słów z czynami, brak zainteresowania, złe słuchanie, lekceważenie, nieufność, nadmierną emocjonalność, nadmierną pewność siebie, nieadekwatny język, gadulstwo, okazywanie irytacji, uprzedzanie się, stereotypy, poczucie niskiej wartości, nihilizm.
Ponadto istotnym źródłem barier komunikacyjnych bywają znaczne różnice intelektualne, osobowościowe, służbowe, środowiskowe, obyczajowe, jakie cechują rozmówców.
Niekiedy przeszkodą w porozumiewaniu się może być rozbieżność między szybkością mówienia a szybkością myślenia.
—
[1] A.Zduniak, J.Smoliński, Zjednywanie sobie ludzi w procesie komunikowania społecznego. w: Wojsko
i Wychowanie 2/2000, Warszawa 2000, s. 68 i 69.
[2]Porów. A.Bańka, M.Bagieńska, Psychologia pracy i kierowania. Poznań 1979.
[3] J. Bestry, Komunikacja międzyludzka w wojsku. w: Przegląd Wojsk Lądowych 10/99, s.79.
[4] Tamże, za: R.Bolton, People skills. Program edukacyjny MEN, Jak żyć z ludźmi. Warszawa 1998.
[5] T. Gordon, Wychowanie bez porażek szefów, liderów, przywódców. Warszawa 1996, s. 65-68,
w: J. Borkowski, Podstawy psychologii społecznej. Elipsa, Warszawa 2003, s. 99 i 100.