Cywilizacja chińska jest jedną z najstarszych cywilizacji na naszej planecie. Należy do czołowej grupy wiodących jak: egipska, mezopotamska czy indyjska i jak żadna inna posiada i odmienność, powstającą w kontekście swoistej izolacji procesu stanowienia się państwa i społeczeństwa.[1] Jednym z najważniejszych zagadnień związanych z tematyką współczesnych Chin jest gospodarka. Ze względu na rozmiary rynku i możliwości rozwojowe, Chiny są bowiem krajem niezwykle atrakcyjnym dla kapitału światowego, krajem, z którym muszą liczyć się najsilniejsze gospodarki świata oraz największe międzynarodowe korporacje.
Chiny są na prostej drodze do pozycji nr dwa w światowej gospodarce i polityce – to teza, którą autor niniejszej pracy postara się udowodnić…
Sukces gospodarczy Chin jest sukcesem jednej piątej ludzkości.[2] Prężny rozwój gospodarki rozpoczął się ponad 20 lat temu – w 1979 roku rozpoczęto transformację chińskiej gospodarki zgodnie z programem opracowanym przez wielkiego reformatora Chin – Deng Xiao Pinga. Od tego czasu reformom metodycznie poddawane są kolejne dziedziny życia gospodarczego. Cały proces polega, mówiąc w skrócie, na stopniowym uwalnianiu rynku, jednak rezultatem transformacji nie ma być kapitalizm – celem, do którego dążą twórcy i realizatorzy reformy jest tzw. socjalizm w stylu chińskim, czyli socjalistyczna gospodarka rynkowa. Pod nazwą tą kryje się ustrój oparty o wolny rynek, w którym jednak niektóre dziedziny, uznane za strategiczne dla rozwoju chińskiej gospodarki, są i będą nadal poddane kontroli państwa i centralnemu rozdzielnictwu.
Decyzja o rozpoczęciu transformacji oraz plan wprowadzania reform zostały zatwierdzone podczas XI Kongresu Chińskiej Partii Komunistycznej, w grudniu 1978 roku. Ustalenia dotyczące reform weszły w życie wraz z początkiem 1979 roku. Zgodnie z projektem stworzonym przez Deng Xiaopinga, cel transformacji gospodarki, jakim jest wdrożenie zasad działania socjalistycznej gospodarki rynkowej, miał zostać osiągnięty według trzyetapowej strategii[3]:
Etap pierwszy
Obejmował lata od roku 1979 (rozpoczęcia procesu reformowania gospodarki) do 1990. Podstawowy cel ekonomiczny, jaki miał zostać osiągnięty w tym okresie, to podwojenie dochodu narodowego brutto, wobec poziomu z 1980 roku, a także rozwiązanie problemów związanych z zapewnieniem obywatelom Chin odpowiedniej ilości żywności i ubrań.
Etap drugi
Obejmował okres od roku 1991 do 2000. W ostatniej dekadzie XX wieku zamierzano ponownie podwoić poziom PNB oraz ogólnie poprawić poziom życia społeczeństwa. Cel przewidziany na rok 2000 został osiągnięty 5 lat przed terminem – już w 1995 roku poziom PNB czterokrotnie przewyższał wartość z 1980 roku. Zaś produkt narodowy brutto per capita wypracowany w 1997 roku również czterokrotnie przewyższył poziom z 1980 roku – wyniósł 5 941,5 yuana. Teoretycznie więc, realizacja trzeciego etapu transformacji mogła się rozpocząć już w 1998 roku.
Etap trzeci
Jego rozpoczęcie pierwotnie przewidziano na 2001 rok, zakończenie planuje się w połowie XXI stulecia. Celem, do którego osiągnięcia zmierza chińska gospodarka, jest osiągnięcie PNB na głowę mieszkańca równego średniemu poziomowi wskaźnika w krajach rozwiniętych, co automatycznie oznacza osiągnięcie przez Chiny odpowiedniego poziomu rozwoju i modernizacji gospodarki oraz zapewni społeczeństwu odpowiednią stopę życiową.
Zgodnie z ustaleniami XIV Kongresu Chińskiej Partii Komunistycznej z 1994 roku, za podstawowe założenia transformacji gospodarki chińskiej uznano:[4]
– wzajemne uzupełnianie się i współdziałanie reguł rynkowych oraz planowania; obydwa te sposoby funkcjonowania rynku mają na celu bowiem właściwą alokację zasobów oraz regulację ekonomii; „Niewidzialna ręka rynku” oraz „Widoczna ręka – planowanie” mają ze sobą ściśle współdziałać;
– podstawowymi zasadami funkcjonowania rynku, przynajmniej w niektórych gałęziach gospodarki, będzie gra popytu i podaży, planowanie będzie miało pełnić rolę polegającą na wskazywaniu właściwej drogi rozwoju, kontroli rynku oraz ograniczaniu chaotycznych działań; planowanie w socjalistycznej gospodarce rynkowej powinno zostać ograniczone do formułowania ogólnych strategii rozwoju gospodarczego, w tym wyznaczania pożądanych wartości wskaźników gospodarczych oraz formułowania prognoz rozwoju gospodarczego. Planowanie powinno skoncentrować się na formułowaniu strategii długo- i średniookresowych;
– połączenie mikroekonomicznej deregulacji (przedsiębiorstwa jako jednostki będą funkcjonowały w oparciu o prawa rynku; lokalne rządy będą dysponowały większą siłą w ustalaniu praw gospodarczych) z makroekonomiczną regulacją, kontrolą rynku, dbającą o właściwy kierunek i sposób rozwoju gospodarki jako całości, ze szczególnym uwzględnieniem dbałości o dobro społeczne (sektor państwowy ma, między innymi, działać w sektorach mało zyskownych, ale o istotnym znaczeniu dla społeczeństwa, w których nie chcą operować prywatne przedsiębiorstwa; z reguły są to sektory, dla których charakterystyczne są monopole naturalne);
– konieczne jest odpowiednie połączenie centralizacji i decentralizacji, zarówno w kwestiach dotyczących ekonomii, jak i polityki.
Chiny postanowiły nie iść śladem innych państw doświadczających transformacji z gospodarki centralnie planowanej na gospodarkę o charakterze kapitalistycznym, odrzuciły więc model „terapii szokowej” na rzecz „podejścia stopniowego”, dzieląc proces przekształcenia na następujące etapy:[5]
- rozpoczęcie reform na obszarach wiejskich (likwidacja wielkich gospodarstw państwowych na rzecz mniejszych, będących własnością kolektywną lokalnych społeczności lub prywatną), następnie rozciągnięcie przekształceń własnościowych na obszary miejskie;
- wprowadzenie systemu „podwójnie definiowanych cen” – najpierw funkcjonujące obok siebie ceny kształtowane przez rynek oraz, wobec niektórych towarów, ceny ustalane przez państwo, następnie stopniowe przejście do cen rynkowych dotyczących wszystkich towarów oferowanych na rynku;
- realizacja polityki otwarcia na świat, najpierw w regionach nadmorskich, położonych na południowym wschodzie, następnie w pozostałych regionach nadmorskich oraz przygranicznych, a w końcu, z poprawkami uwzględniającymi już zdobyte doświadczenia, rozciągnięcie reform na pozostałe regiony, położone w głębi kraju. Jednym z ważniejszych elementów polityki otwarcia na świat jest utworzenie i funkcjonowanie Specjalnych Stref Ekonomicznych;
- przeprowadzenie stopniowej reformy strukturalnej, polegającej najpierw na dostosowaniu do reguł gospodarki rynkowej i poprawie funkcjonowania przedsiębiorstw sektora państwowego, a następnie wprowadzenie elementów prywatnych (częściowa lub niekiedy całkowita prywatyzacja); jednym z podstawowych założeń reformy gospodarczej jest utrzymanie w niektórych sektorach dominującej roli przedsiębiorstw państwowych, nawet po całkowitym zakończeniu procesu transformacji.
Chińscy ekonomiści uważają bowiem, że stopniowe przeprowadzanie reform, zarówno pod względem czasu, obszaru oraz gałęzi gospodarki, pozwoli uniknąć problemów, z którymi muszą się borykać kraje doświadczające transformacji gospodarczej. Wraz z reformami gospodarczymi dokonuje się także odpowiednich korekt systemu politycznego. Niezwykle ważnym aspektem jest także, towarzysząca reformie gospodarczej, reforma systemu socjalnego oraz działania zmierzające do utrzymania stabilności i spokoju społecznego w toku zmian gospodarczych. Celem reform, jak wiele razy podkreślano, jest bowiem jak najlepsze zaspokojenie potrzeb społeczeństwa, czyli, automatycznie, podniesienie także stopy życiowej.
[1] W. Wowczuk, Nowe oblicze starej tradycji. Chiny Japonia, Instytut Wydawniczy Kreator, Białystok 2003, s. 17.
[2] M. Kruczkowska, Jednak się kręci – polemika z tekstem Witolda Gadomskiego, Gazeta Wyborcza, 06-08-2004.
[4] M. Kruczkowska, współpraca R. Pyffel, Chiny. Fabryka świata, Gazeta Wyborcza, 07-06-2004.
[5] R. Sławiński, Historia Chin i Tajwanu, Wydawnictwo Naukowe ASKON, Warszawa 2002, s. 8.
